KALELER 

Ardahan ve çevresi tarihin en eski dönemlerinden beri çeşitli uygarlıklarca 
iskan olunmuş önemli bir yöremizdir. Urartu, Med, Pers, Roma, Sasani, 
Selçuklu, İlhanlı, Karakoyunlu, Akkoyunlu, Safavi ve Osmanlı uygarlıklarına 
ev sahipliği yapan yörede birçok tarihi eser ve kalıntı bulunmaktadır. İl 
genelinde Urartu Kalelerinin özelliklerini andıran kaleler, bu yörede 
yaşamış gayrimüslim tebaanın yaptığı küçük şapel niteliğinde kiliseler, 
tarihi camiler, Ardahan ve çevresine özgü mimari özellikleri­ne sahip 
evler, hamamlar, çeşmeler, çeşitli dönemlerin izlerini taşıyan heykel ve 
figürler bulunmaktadır. 





1. ARDAHAN KALESİ:  

Şehir merkezinin kuzeyindeki Halil Efendi mahallesi ile, şehir merkezini 
birbirinden ayıran Kura Nehri'nin hemen sol kıyısında bulunmaktadır. Tarihi 
oldukça eskilere dayanan ilk inşa evresi kesin olarak bilinmeyen 
Ardahan Kalesi'nin, Selçuklular tarafından yapıldığı ve Osmanlılar 
döneminde de sürekli olarak kullanıldığı bilinmektedir.
  
Kalenin inşasında mimari açıdan dikdörtgen bir plan düzeni esas alınmıştır. 
Klasik Osmanlı hisarları görünümündeki kalenin, ana girişi batıdandır ve 
giriş kapısının eyvan tarzında yüksek bir kemeri bulunmaktadır. Giriş 
kapısının üzerinde 963 H. tarihli bir inşa kitabesi vardır. Dikdörtgen plan 
oluşturan sur duvarları baştan başa kare tabanlı ve çokgen planlı çok 
sayıda kule ile desteklenmiştir. Kale içerisinde bir mescit ve hamam 
kalıntısı bulunmaktadır. Kale dendanları, duvar örgü tekniği, çokgen 
kuleleri ve konumlandırılış biçimi ile Rumeli Hisarının küçük ölçüde ele 
alınmış bir varyasyonu gibidir. 

2. KAZAN KALE:  

Ardahan'ın yaklaşık 12-13 km kuzeydoğusunda Kura vadisinin nehrin 
akış yönüne göre sağında yer almaktadır. Kesin tarihi bilinmeyen kale 
çevresinde eski yerleşim izleri mevcuttur. Büyük oranda yıkılmış olan 
kaleden, sadece doğu yöndeki kule kısmı ayakta kalarak günümüze 
ulaşabilmiştir. Bu kulenin MS 8-9. yüzyıllarda Türkistan'daki Kazan 
bölgesinden gelip, bu yörede yaşadıkları bilinen Türkler tarafından inşa 
edildiği anlaşılmıştır. Yüksekliği 15 metre olan bu kulenin, burada daha 
önce mevcut olan bir yerleşim üzerine sonradan inşa edildiği anlaşılmıştır. 

3. ALTAŞ (UR) KALESİ:  

Ardahan-Hanak karayolunun 18. km'sindeki Altaş (Ur) köyünün 
doğusunda yer alan sivri bir tepe üzerine kurulmuştur. Tarihi 
kaynaklarda sadece adı ve yeri belirtilen kalenin, ilk yapım tarihi 
kesin olarak bilinmemektedir. Ancak VH.-VTII. yüzyıldan beri bu 
kalenin mevcut olduğu anlaşılmaktadır. Çevresinde eski yerleşim 
izlerinin mevcut olduğu tespit edilen kalenin, Türk dönemi öncesine 
ait kalıntılar üzerine, Türk döneminde inşa edilmiş olması kuvvetle 
muhtemeldir. 

4. KİNZİ KALESİ:  

Ardahan'ın 30 km. batısında Bağdeşen köyünün kuzeyinde yer 
almaktadır. Kalenin inşa tarihi bilinmemekle birlikte, önemli bir 
geçit noktasında bulunması, buranın milattan önceki asırlardan 
beri mevcut olduğunu göstermektedir. Konum ve altyapı özellikleri 
bakımından Urartu kalelerinin genel karakteristik özelliklerini akla 
getirmekte olup, çevreden yaklaşık 130 metrelik yüksekliği ile 
ortaçağ şatolarını andırmaktadır. Üç yönden derin vadilerle çevrilmiş 
yüksek bir dağın dil biçimindeki uzantısı üzerine kurulmuş olan 
kalenin, iç ve dış bölümlerden oluştuğu anlaşılmaktadır. 

5. ŞEYTAN KALESİ:  

Çıldır ilçe merkezinden l km. uzaklıktaki Yıldırımtepe köyünün 
yaklaşık 1,5 km. kuzeydoğusunda Karaçay vadisinde oldukça sarp 
ve müstahkem bir alana kurulmuştur. Yapım tarihi kesin olarak 
bilinmemektedir. Yörenin diğer kalelerinde olduğu gibi bu kalenin 
de mimari özellikleri Urartu kalelerini andırmaktadır. Tarihi kaynaklarda 
bu kaleye Çıldıran Kalesi, Kal'a-ı Şeytan, Kaçiş, İblis Hisarı gibi adlar 
verilmiştir. 

Bugün Çıldır yönünden tek bir yolla gidilebilen kalenin, üç yanı 
oldukça derin bir yataktan dolaşarak akan Karaçay'ın sınırladığı sarp 
bir yarımada üzerine kurulmuş olması, kaleyi kolay kolay ele 
geçirilmeyecek müstahkem bir konuma sokmuştur. Kalenin oturtulduğu 
oldukça yüksek, sarp ve yalçın kayalık alan, yapının güvenliği açısından 
en az burçlar kadar önemlidir. Kayalık konumun etrafı yaklaşık 2 metre 
yükseklikte sur duvarları ile çevrilmiştir. Kale surlarının içinde bir şapel 
ve su sarnıcı bulunmaktadır. Ayrıca suya inen gizli bir su yolunun 
mevcudiyeti günümüze yıkıntı halinde gelen izlerden anlaşılmaktadır. 
 
Şeytan Kalesi yöredeki en önemli kalelerden biri olup, tarihte birçok 
savaşın bu mevkide yapıldığı bilinmektedir. Kale, sırasıyla Med, Pers, 
Roma, Sasani, Selçuklu, İlhanlı, Karakoyunlu, Akkoyunlu, Safavi ve 
Osmanlı gibi çeşitli uygarlıklara yerleşim yeri olmuş, bu dönemlerde 
kaleye birtakım onarım ve ve eklemeler de yapılmıştır.


CAMİİLER
------------

ARDAHAN MERKEZ MEVLİD EFENDİ CAMİİ 

Ardahan şehir merkezinde Halil Efendi Mahallesi'nde, kalenin yaklaşık 
150-200 m. doğusunda yer almak­tadır. Giriş kapısında bulunan kitabeye 
göre, ilk yapının 1701 tarihinde inşa edildiği anlaşılmaktadır. Ancak 
bu caminin, yakın tarihlerde gövde du­varlarının yandan yukarısı ve 
üst ör­tüsü yenilenmiştir. İç mekanın yakın tarihlerde yapı­lan onarım 
ve eklemelerle orijinal özelliği tamamıyla bozulmuş durum­dadır. 
Yapının kuzeybatı köşesinde yer alan kübik kaide üzerine silindirik 
gövdeli ve tek şerefeli minare, ca­miye son onarımlar esnasında 
ilave edilmiştir. Cami avlusunda Arap (Yanık) Camii'nden getirildiği 
ifade edilen kitabeli bir çeşme taşı bulunmaktadır. Bu taş üzerindeki 
kitabede 1288 H./1871 m:, tarihi ile birlikte "Uçmalı (?) Zade Hacı 
Halil Ağa Hayratı" ibareleri bulunmaktadır. 




ARAP (YANIK) CAMİÎ 

Ardahan şehir merkezinde, Halil Efendi Mahallesinde, kalenin 
yaklaşık 150-200 m. kuzeybatısında bulunan camidir. Yörede, 
1915 yılından itibaren batılı devletlerin de yardım ve katkısıyla 
Ermenilerin Türklere karşı yaptığı katliamlara kadar, cami ayaktaydı. 
1915'te başlayan bu mezalim sırasında cami, içerisinde namaz 
kılan Müslüman cemaatle birlikte yakılmıştır. Bu tarihlere kadar 
Arap Camii olarak bilinen yapının, tahrip edilmesiyle günümüze 
kadar temel seviyesinde kaldığı bilinmektedir. 

Bugün bütün özelliğini yitirmiş olan caminin bir kısmı park 
olarak değerlendirilmekte ve halk arasında Yanık Cami olarak 
anılmaktadır. 

MÜDERRİS İBRAHİM EFENDİ CAMİİ 

Ardahan il merkezinde Halil Efendi mahallesinde, kalenin yaklaşık 
100 m. kadar kuzeybatısında bulunmaktadır. Giriş kapısı kemer 
köşeliğinde yer alan ve "Amele Osman sene 1185" ibarelerinin geçtiği 
usta kitabesinden, caminin 1711 yılında yaptırılmış olduğu 
anlaşılmaktadır. 

Cami toplam 7 mazgaldan ışık almaktadır. Batı duvarında ve güneybatı 
köşede yer alan mazgal pencere altındaki panoda "14 Ramazan 1315" 
(1897) tarihi boya ile ve Osmanlıca olarak yazılmıştır. Bu tarih, caminin 
1897'de onarım geçirdiğini ve sıvandığını göstermektedir. Aynı panonun 
kuzeyinde yer alan bir başka panoda ise okunamayacak derecede
silinmiş bir Osmanlıca kitabe bulunmaktadır. Camiyi aydınlatan mazgal 
pencereler, Doğu Anadolu'da birçok taş yapıda görüldüğü gibi dışarıdan 
içe doğru genişleyerek içerinin daha fazla aydınlatılmasına ve içerdeki 
ısı kaybının azaltılmasına uygun bir tarzda inşa edilmiştir.

Yapı, Dedeşen Köyü Camii'nden sonra, yöredeki sağlam kalmış ikinci en 
eski tarihi cami olma özelliğini taşımaktadır. Ancak bugün özel mülkiyet 
elinde bulunan ve samanlık olarak kullanılan bu yapının, bakımsız ve 
mezbelelik durumdan kurtarılarak kısa zamanda restorasyonunun 
yapılması ve işlevsel hale getirilmesi gerekmektedir. 

DERVİŞ BEY CAMİÎ 

Ardahan şehir merkezinde, kalenin güneybatısında ve Alabalık Deresi 
yakınında bulunmaktadır. Giriş kapısı kemerinin sağındaki kitabede, 
"Lâ şerefe a'la mine'l-İslâm" (İslâm'dan şereflisi yoktur) ibaresi, 
solundaki kitabede ise "Hüvel hallakü'l-bâki" (baki olan Allah'tır) 
ibaresi ve "sene 1285" tarihi yer almaktadır. Bu kitabeden caminin, 
1285 H./l868 M. tarihinde yaptırıldığı anlaşılmaktadır. 

Kare planlı ve ahşap tavanlı olarak inşa edilmiş caminin, ön tarafına 
sonradan iki katlı bir giriş bölümü eklenmiştir. İbadet mekanının Kuzey 
yönünde ikisi serbest, ikisi duvara bağımlı dört sütunla taşınan bir 
mahfil bulunmaktadır. Mahfile çıkış, doğu yönünde yer alan duvara 
bitişik bir merdivenle sağlanmaktadır. Ahşap minber, devrinin 
özelliklerini göstermekte, oldukça abartılı ahşap süslemeli bir taç 
kısmına sahiptir. Cami 8 pencere ile aydınlatılmaktadır. Caminin 
malzeme bakımından tamamıyla düzgün kesme taştan inşa edildiği 
görülmektedir. 

ÖLÇEK KÖYÜ CAMİİ 

Ardahan'ın 15 km. doğusundaki Ölçek Köyü'nde bulunmaktadır. 1895 
yılında yaptırılmış olan bu cami, 1966 yılında büyük bir onarım 
geçirmiştir. Dikdörtgen planda inşa edilmiş olan caminin kapalı bir son 
cemaat yeri bulunmaktadır. Caminin ahşap tavanı, dört ahşap sütunla 
desteklenmektedir. Dıştan kırma çatılı ve saç kaplamalı bir örtüye sahip 
olan Ölçek Köyü Camii, kuzey yönde ahşaptan bir kadınlar mahfiline 
sahiptir. Mahfili taşıyan sütun başlıkları ve korkulukları, ahşap 
süslemecilik bakımından oldukça ince bir işçilik gösterir. Cami 5 pencere 
ile aydınlatılmaktadır. Caminin kubbe çevresinde 4 ahşap sütun 
bulunmaktadır. 

Caminin biri kuzeydoğu biri de kuzeybatı köşede olmak üzere iki 
minaresi bulunmaktadır. Kuzeydoğu köşede yer alan minare, 
ahşaptan olup orijinal minaredir. Yöredeki tek ahşap minare olmasıyla 
dikkat çekmektedir. Kuzeybatı köşede yer alan düzgün kesme taşlı 
ikinci minare, son onarımda buraya eklenmiş ve iki minare arasındaki 
uyumsuzluk ve farklı inşa tarzı ilk bakışta dikkati çekmektedir. 
Caminin önünde bir mezar ve doğusunda da bir hazire yer almaktadır. 
Ermeni mezaliminden Ölçek Köyü de nasibini alan yörelerimizdendir. 
Ermeniler 1919 Şubat ayında Ölçek Köyünü basarak halkı samanlığa 
doldurarak yakmışlardır. 


BÜLBÜLAN VE BOTANİK YAYLASI
          
İl Merkezine 15 km uzaklıkta Yalnızçam dağlarının üzerinde bulunan 
eşsiz güzelliklere sahip Bül­bülan Yaylası ilimizin Doğu Karadeniz Bölgesine 
açılan penceresi konumundadır. Zengin bitki çeşi­di ile ilkbahar aylarında 
eşsiz bir güzelliğe kavuşmaktadır. Birçok yerleşim yeri arasında 
(Ardahan, Artvin, Göle, Şavşat) bir kesişme noktası olan yayla, yaz aylarında 
bu yöre insanlarının bir araya gele­rek ticaret yaptıkları bir pazar 
görünümündedir. Tamamlanmak üzere olan Ardahan-Yalnızçam-
Ardanuç karayolununu hizmete girmesi ile alternatif bir festival alanı 
olacaktır. 


ÇILDIR GÖLÜ

     İl merkezinin 45 km doğusunda ve deniz seviyesinden 1.959 m 
yükseklikte bulunmaktadır. 123 km2 lik bir alana sahip olan bu tatlı 
su gölü Doğu Anadolu Bölgesinin Van Gölünden sonra en yük­sek 
gölüdür. Çıldır Gölü; adası, kuşları ve balıkları ile ayrı bir güzelliğe 
sahiptir. Çevresinde bulunan tarihi eserler ve doğal güzellikleri ile 
önemli bir turizm potansiyeline sahiptir. Göl içerisinde 16 tür balık 
yaşamaktadır. Göl yüzeyinin kış aylarında buzla kaplanmasıyla birlikte 
insanların burada at kı­zakları ile dolaşması ve buzları kırarak balık 
tutmaları ilginç görüntüler oluşturmaktadır
 



AKÇAKALE ADASI

     Çıldır gölü içerisinde yer alan Akçakale adası 1. derecede sit alanıdır.
Tarih boyunca bir çok uygarlığın yerleşime sahne olması nedeniyle üzerinde 
birçok tarihi kalıntı bulunmaktadır. İlkbahar ayının gelmesi ile birlikte çeşitli
kuş türlerine de ev sahipliği yapan ada, bu kuşların yavrularının çıkması ile 
güzel görüntüler oluşturmaktadır